Ağ Toplumu Sizce Masum Mu Yoksa Korkulması Gereken Bir Mecra Mı?
Ağ Toplumu Korkulması Gereken Bir Mecra Mıdır?
Yirmi birinci yüzyıla geçişte küresel toplumun yapısal, yapı bilimsel [morfolojik] ve iktisadi dönüşümleri, toplum bilimsel kuram ve siyasi iktisatta [ekonomi politik] köklü yeniden düzenlemeleri zorunlu kılmıştır. Her yerde bulunan sayısal [dijital] iletişim mimarilerinin ortaya çıkışı, sermaye akışlarının hızlı küreselleşmesi ve insan emeğinin temelden yeniden tanımlanması, geleneksel sanayi toplum bilimsel biçimlerini çağdaş güç ilişkilerini açıklamakta giderek daha yetersiz kılmıştır. Bu çığır açan değişimi anlama çabasının kuramsal merkezinde, birbirinden farklı ancak karmaşık biçimde bağlantılı ve geniş çapta tartışılan iki değerler dizisi [paradigma] yer almaktadır. Bunlar, Manuel Castells tarafından ifade edilen ağ toplumu kuramı ile Christian Fuchs tarafından ileri sürülen eleştirel, Marksçı-insancıl siyasi iktisat anlayışıdır.
Sayısal çağın önde gelen düşünürlerinden Manuel Castells, küresel toplumun tarihsel sanayileşme aşamasından, “bilgiselleşme” (informationalism) adını verdiği yeni uygulayım bilimsel [teknolojik] değerler dizisine geri döndürülemez biçimde geçtiğini öne sürer. Bu değerler dizisiyle ağ, tüm insan faaliyetlerinin baskın örgütsel mantığı hâline gelerek dikey aşama sıralarının [hiyerarşi] ve merkezî yönetim aygıtlarının yerini alır. Ayrıca Castells, Malumat [Enformasyon] Çağı üçlemesinde, ‘‘akışlar mekânının’’ (space of flows) ortaya çıkışına, ‘‘zamansız zaman’’ (timeless time) olgusuna ve ‘‘gerçek sanallık’’ (real virtuality) irfanının yaygınlığına odaklanan geniş kapsamlı, bütüncül toplum bilimsel çerçeve inşa eder. Castells; sayısal çağın, bilginin merkezî olmayan düğümler aracılığıyla işlenmesiyle nitelendiğini, gücün, irfanın ve toplumsal hareketlerin küresel ölçekte işleyişinin temelden yeniden şekillendiğini iddia eder.
Castells’in bu yaklaşımına doğrudan kuramsal karşıtlık sergileyen Christian Fuchs, sayısal çağ için Marksçı siyasi iktisadı canlandırmayı ve güncellemeyi amaçlar. Fuchs, Castells’in çalışmalarına yerleşmiş sanayi sonrası, madde sonrası [post-materyalist] ve büyük ölçüde simgesel varsayımlara meydan okuyarak ağ toplumunun özünde “sayısal sermayeciliğin [kapitalizm]” güncellenmiş sürümü olduğunu ortaya koyar. Fuchs’a göre sayısal çağ; temelde aşırı maddi sömürü, sayısal emeğin metalaştırılması ve küresel sermayenin acımasız birikimiyle şekillenir. Castells’i sayısal olguculuğa [pozitivizm] ve serbesti [liberal] öğretiye boyun eğdiği iddiasıyla eleştirir, onun simgesel ağlara odaklanmasının uluslararası sayısal iş bölümünün acımasız maddi gerçeklerini yok saydığına işaret eder.
Fuchs’un Castells’e Yönelik Kuramsal Eleştirisi
Fuchs’un Marksçı insancıllığı ile Castells’in ağ iktisadı yapı bilimi, derin kuramsal sürtüşmeye yol açar. Fuchs; Castells’in Malumat Çağı’na, onun ardından gelen İletişim Gücü çalışmasına ve toplumsal hareketler çözümlemesine yönelik sürekli, çok yönlü ve boyun eğmez eleştiri getirerek Castellsçi çerçeveyi yapısal eleştirel derinlikten yoksun kalmakla ve sonuçta serbesti öğretinin tuzaklarına düşmekle suçlar.
İlk aşamada Fuchs, Castells’in “gerçek sanallık irfanı” kavramsallaştırmasını kesin ve ulamsal [kategorik] açıdan reddeder. Castells, ağ toplumunda doğal gerçekliğin tamamen sanal ağlar ve simgesel değişim tarafından kapsandığını, öyle ki maddi olan ile sanal olanı ayırmanın kavramsal açıdan yanıltıcı ve uygulamada imkânsızlaştığını iddia eder. Fuchs, bu bakış açısının uygulayım bilimsel belirlenimcilik [determinizm] sınırlarında dolaştığını ve sayısal ülkücülüğün [idealizm] tehlikeli yansımasını temsil ettiğini savunur.
İki bilim insanı arasındaki belki de en önemli kuramsal farklılık, toplumsal sınıfa ve gücün kökenlerine yönelik yaklaşımlarında yatmaktadır. Castells, Marksçılığı yalnızca yöntem bilimsel [metodolojik] araç saydığını açıkça kabul ederken kendisini Avrupalı toplumsal el erkçisi [sosyal demokrat] konumuna yerleştirerek onun devrimci, sermayecilik karşıtı sonuçlarından açıkça uzaklaşır. Castells’in görüşüne göre işçi hareketi, küreselleşen bilişim ağları karşısında dönüştürücü tasarı kimlikleri üretemeyen, sınai çağın solan kalıntısıdır. Sınıf çatışmasının tarihsel önceliğinin yerine ağ ve benlik arasındaki küreselleşen sermaye ile yerelleşen ekinsel [kültürel] kimlikler arasındaki harsi [kültürel] çatışmayı yerleştirir.
Fuchs bu değişimi, gücün maddi tabanının tamamen terk edilmesi şeklinde yorumlar. Fuchs, sömürü biçimleri sayısal oyun emeğine ve güvencesiz küresel esnek çalışmaya dönüşmüş olsa bile artı değerin acımasız sömürüsüne odaklanan sınıf ilişkilerinin, çağdaş toplumun temel ve belirleyici eksenini oluşturmayı sürdürdüğünü savunur. Castells’in kimlik siyasetine ve ekinsel savaşlara odaklanmasının, küresel eşitsizliğin temel nedeni sayılan sayısal üretim araçlarının özel mülkiyetinden dikkati dağıtmaya hizmet ettiğini ileri sürer.
Fuchs; ırkçılık, ataerkillik, baskıcılık ve milliyetçilik dâhil ağ toplumundaki tüm tahakküm biçimlerinin sermayeci sınıf sömürüsüne ayrılmaz biçimde bağlı olduğunu, Castells’in simgesel olanı maddi olanın üzerine yapay yollarla yükselttiğinde bu önemli bağı kopardığını savunur. Ayrıca Fuchs, Castells’in iletişim gücü kavramını, basının gücünü tamamen ekinsel düzeye indirgediği, böylece ilk aşamada kimin yapımcı ya da değiştirici konumunda bulunacağını dayatan kurumsal mecra mülkiyetinin muazzam siyasal iktisadını göz ardı ettiği için eleştirir.
Fuchs son olarak Castells’in sonraki çalışmalarına, özellikle Arap Baharı’nı ve İşgal Et hareketlerini inceleyen Öfke ve Umut Ağları adlı kitabına yönelik yöntem bilimsel eleştiri yöneltir. Castells başlangıçta zorlu bilimsel itibarını kapsamlı deneysel [ampirik] verilere ve titiz irfanlararası yapısal çözümlemeye dayandırırken Fuchs, Castells’in sonraki yeni basın [sosyal medya] eylemleri çözümlemesinin, Batı serbesti öğretisinin yönlendirdiği dayanaksız varsayımlara [spekülasyon] aşırı derecede dayandığını, hem düzenli [sistematik] toplumsal kuramdan hem de titiz deneysel araştırmadan önemli ölçüde yoksun kaldığını savunur. Fuchs, Castells’in uygulayım biliminin doğası gereği el erkselleşmeyi ve siyasi kurtuluşu teşvik ettiğini yanlış biçimde varsayan, böylece kurumsal tekellerin ve devlet gözetim aygıtlarının muazzam merkezîleştirici gücünü göz ardı eden, sayısal verilerin ve ağ bağlantısının eleştirel süzgeçten geçirilmemiş kutlamasına dönüşen sayısal olguculuk kurbanı hâline geldiğini ima eder.
Kaynakça
Bohrod, J. (2015). Book Review: Christian Fuchs, Digital Labour and Karl Marx. Retrieved from Routledge: https://cinema.usc.edu/spectator/35.2/9_Bohrod.pdf
Bromley, S. (1999, Ekim). The space of flows and timeless time. Retrieved from Radical Philosophy: https://www.radicalphilosophy.com/article/the-space-of-flows-and-timeless-time
Calabrese, A. (1999). The Information Age According to Manuel Castells. Retrieved from Spor. Colorado: https://spot.colorado.edu/~calabres/Castells%20Review.pdf
Elgar, E. (2004). INFORMATIONALISM, NETWORKS, AND THE NETWORK SOCIETY : A THEORITICAL BLUEPRINT BY CASTELLS. Retrieved from Annenberg: https://annenberg.usc.edu/sites/default/files/2015/04/28/Informationalism%2C%20Networks%20and%20the%20Network%20Society.pdf
Eraydın, G. (2019). AĞ TOPLUMU’NDA FARKINDALIĞA DAVET EDEN KİTAP. Etkileşim, 218-223. Retrieved from dergipark: https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/711051
Fuchs, C. (2009). Some Reflections on Manuel Castells’ Book “Communica-. TripleC, 94-101.
Fuchs, C. (2015). Power in the Age of Social Media. Heathwood Journal of Critical Theory, 1-29.
Fuchs, C. (2020, Temmuz 3). Towards a critical theory of communication as renewal and update of Marxist humanism in the age of digital capitalism. Wiley, 1-20. Retrieved from Wiley: https://www.clubedejornalistas.pt/wp-content/uploads/2020/11/Fuchs-teoria-critica-comunicacao.pdf
Fuchs, C. (t.y.). Critique of the Political Economy. Retrieved from fuchsnet: https://fuchsc.net/wp-content/FuchsSocM.pdf
Jr, W. R. (2000). MANUEL CASTELLS AND THE DECLINE OF. THE QUARTERLY JOURNAL OF AUSTRIAN ECONOMICS VOL. 3, NO. 4, 77-92.
M.Pirogan & C. Katzenbach. (2017, Aralık 8). Revisiting Castells’ Network Society. Retrieved from Institut für Internet und gesellschaft: https://www.hiig.de/en/revisiting-castells-network-society/
Prodnik, J. (2012). Toward a Critique of Surveillance in the Age of the Internet: A Reflection on the “Internet and Surveillance” Volume. Triple C, 92-99. Retrieved from researchgate.
Yazar: Uğurkan Beytur Sena
ugurkanbeytursena1907@hotmail.com